Dikkatsizlik ve kaza sonucu alev, sıcak su, buhar veya ütü, soba gibi kızgın madenlerin deride yaptığı yanıklar genellikle 3 dereceye ayrılırlar. Birinci derecede yanıklarda deride kırmızılık (eritem), şişlik (ödem) ve ileri derecede ağrı vardır. Sikatris denen bir iz bırakmadan iyileşir. İkinci derecede yanıklarda bül denen su toplanması görülür, bunlar da iz bırakmadan birkaç haftada iyileşir. Üçüncü derecede yanıklarda ise nekroz yani derinin ölmesi söz konusudur. Eğer yanı k daha derinlere ilerlemişse bül görülmez. Deri, esmer kahverengi, kösele gibi sert bir tabaka halini alır. Yanık iyiliştiğinde iz bırakır.
Yanığın genişliği de önemlidir. Bu bakımdan yanığın derinlik ve genişliğini birlikte değerlendiren sınıflamalar yapılmaktadır.
Yaygın yanıklarda ateş, kusma, idrar azalması, şok gibi genel belirtiler önem kazanır. Üstünüz başınız tutuşursa hiçbir zaman koşmayınız. Bununla beraber tamamen hareketsiz durmak da doğru değildir. Hemen etrafınızda bulunacak yorgan, battaniye gibi bir örtüyü yere sererek etrafınıza sarınız. Yüzünüzü kollarınızIa koruyunuz. Bu sırada ellerinizle de vurarak mümkün olduğu kadar alevleri
söndürünüz. Üstü başı tutuşmuş diğer bir kimseyi söndürmek için kendisini hemen yere yatırınız. Eğer kaçmak isterse zor kullanarak engelolunuz. Bundan sonra, hemen etrafına elbise, battaniye, kilim gibi şeyler sarıp sarmalayınız.
YANIKLAR:
Bunlar vücut dokularında sıcaklık, kimyasal maddeler ya da radyasyonun sebep olduğu hasarlardır. Buhar ya da sıcak sıvılar gibi “ıslak” sıcaklıkların neden olduğu yanıklara “haşlanma” denir. Yanıklar, derinliklerine, büyüklüklerine ve ağırlıklarına göre değişir ve deriye olduğu kadar vücudun alt kısımlarına da zarar verebilir. çoğu yanığın tıbbi bakıma ihtiyacı vardır.
Sıcaklık, yanıkların en yaygın sebebidir. Diğer sebepler arasında kuru ya da sıvı çürütücü asit ya da alkalilere temas etmek, aşırı radyasyona ve güneş ışınlarına maruz kalmak sayılabilir. Yanıklarda hatırı sayılır bir enfeksiyon riski vardır, çünkü derinin hasara uğramasıyla, derinin mikroplara karşı koruyuculuğu azaltılmış olmaktadır. Bir şok durumu tehlikesi de vardır, çünkü dolaşım sisteminden yanı k alana serum sızacaktır.
YANIK TÜRLERİ:
• Kuru Yanıklar
Alevler, yanık sigaralar ve ütü gibi sıcak elektrikli araçlar, kuru yanıkların yaygın sebepleridir.
Deriye sürten, hızlı hareket eden cisimler de kuru sürtünme yanıkları oluştururlar. Ya da derinin bir cisme sürtünmesi de bu tür yariıkların sebebi olabilir. Bunun da en yaygın örneği “halat yakması” dır.
• Haşlanmalar
Buhar, sıcak su ya da yağ gibi ıslak sıcaklar, haşlanmalara yol açar.
• Soğuk Yanıklar
Sıvı oksijen ve sıvı azot gibi maddelerle temas, soğuk yanıklara sebep olabilir.
• Kimyasal Yanıklar
Endüstride olduğu gibi ev temizlik ürünlerinde de bulunan asitler ve alkaliler, deriyle temas edince yanıklara neden olabilirler.
• Elektrik Yanıkları
Elektrik akımı ve yıldırım, sıcaklık üreterek deriyi ve onun altındaki dokuları yakar.
• Radyasyon Yanıkları
Güneş ışınları ve parlak yüzeylerden yansıyan ışık (örneğin kar) deriye ve gözlere zarar verebilir.
Pek nadiren de radyasyon yanıkları, x-ışınlarından kaynaklanabilir. Derinin aldığı aşırı doz, yanıklara sebep olabilir.
YANIKLARIN SINIFLANDIRILMASI:
Yanıklar, derinliklerine ve yerlerine göre sınıflandırılırlar. Bu faktörler, nasıl bir tedaviye gerek olduğunu ve kazazedenin hastane bakımına ihtiyacı olup olmadığını belirler. Bununla birlikte, büyük bir alana yayılan, derinin yalnızca yüzeyinden fazlasını etkilemiş olan yanıklarla elektrik kontağından kaynaklanan yanıklarda kazazedenin bir doktor ya da hastaneye başvurması şarttır.
Bir yanık alanı, kazazedenin şok geçirme olasılığının olup olmadığı hakkında kabataslak bir fikir verir. Alan büyüdükçe, sıvı kaybı da büyüyeceğinden, şok olasılığı da artar. Örnek olarak, başka bir şikayeti olmayan bir yetişkinin vücudunun % 9 ya da daha çoğunu kaplayan yüzeysel bir yanık, kazazedenin hastane tedavisi görmesini gerektirir.
YANIKLARIN AĞIRLIK DERECESİ
Üç derecede yanık vardır: Yüzeysel, orta ve derin ya da tam kalınlıktaki yanıklar. Bununla birlikte, özellikle başlangıçta yanık derecelerini birbirinden ayırmak zordur. Büyük bir yanık hemen hemen mutlaka her üç dereceden yanık olan bölgeleri kapsar.
• Yüzeysel Yanıklar
Bu yanıklar, derinin sadece üst tabakasını etkiler ve genel bir kırmızılık, şişme ve aşırı hassasiyet gösterirler. Bu tür yanıklar genellikle tamamen iyileşirler.
• Orta Yanıklar
Bu yanıklarda kabarcıklar görülür ve çevresi şiş ve kırmızıdır. Bu yanıklar mikrop kapabilir, onun için tıbbi yardım sağlamanız gerekir.
• Derin Yanıklar
Bu yanıklar derinin tüm tabakalarını etkiler. Deri soluk, yapışkan ve bazen de kömürleşmiş bir görünüm alır. Bu yanıklar nisbeten ağrısız olurlar. çünkü sinirler hasar görmüştür. Derin yanıkların daima tıbbi bakıma ihtiyacı vardır.
• Kabarcıklar
Kabarcıklar, sürtünme ya da sıcaklık nedeniyle deri üzerinde oluşan küçük taneciklerdir. Bunların sebebi, derinin hemen altındaki yanık alan içerisine sızan doku sıvısıdır (serum). İyileşme sırasında, kabarcığın, serumun hemen altındaki tabanında yeni deri oluşur, serum yeniden emilir ve sonunda derinin dış tabakası soyulur.
Dikkat: Kabarcıkları hiçbir zaman delmeyiniz. Enfeksiyon riskini artırırsınız.
Bir kabarcık delinmeyip ya da başka hasarlara sebep olmayacaksa hiçbir tedaviye gerek yoktur. Eğer mutlaka korunmayı gerektiriyorsa, yanık alanı, kenarlarını iyice aşan büyüklükte bir sargı ile sarınız.
GİYECEKLERİN TUTUŞMASI:
Bir elektrik ateşine, gaz ateşine ya da açık ateşe fazla yaklaşınca, ya da mutfakta dikkatsizlik sonucu giyecekler tutuşabilir. Gerekli müdahale yapılmadığı takdirde daha yaygın yanıklar da şoklara sebep olduğu gibi muhtemelen ölümle sonuçlanabilir. Eğer kaza içerde oluyorsa kazazedenin paniğe kapılıp dışarı fırlamasını engelleyiniz; çünkü dışardaki hava akımı alevleri artıracaktır.
•Alevlerin yukarı doğru yayılmasını önlemek için kazazedeyi mümkün olduğu kadar çabuk yere yatırıp hemen su ya da başka bir yanmaz sıvı ile ıslatmalısınız. Ya da kazazedeyi bir palto, perde, battaniye, halı, kilim ya da başka bir kalın kumaşa sıkıca sarıp yere upuzun yatırınız. Böylece alevleri oksijensiz bırakıp söndürmüş olursunuz.
•Alevleri bastırmak için sakın naylon ya da benzeri, kolayalevalan maddeler kullanmayınız.
•Kazazedeyi sakın yerde yuvarlamayın; bu, daha önce yanmamış olan yerlerin yanmasına sebep olabilir.
•Eğer sizin kendi giydikleriniz tutuşmuş ve yardım edecek kimse de yoksa, kendinizi uygun bir kumaş içerisine
sımsıkı sararak ateşi söndürün ve yere yatın.
KURU YANIKLAR VE HAŞLANMALAR:
Bunlar hem evde hem de endüstride en yaygın şekilde görülen yanıklardir ve özellikle çocuklarla yaşlılarda ölümle sonuçlanan kazaların büyük bir sebebidirler.
Alt tabakalardaki dokulara daha fazla hasar vermelerini önlemek ve ağrıyı, şişmeyi, şok olasılığını azaltmak için yanıkları ve haşlanmaları hemen soğutmak gerekir. Soğutmada en etkili metot, o bölgeyi soğuk su ile yavaş
yavaş ıslatmaktır. Soğuk, kuru, yanmış giyecekler çıkanlmarnalıdır, çünkü böyle yapmak bir enfeksiyona yol açabilir.
Çok küçük yanıklar ya da haşlaklar, yerinde tedavi edilebilir. Bununla birlikte yaranın ağırlığı hakkında herhangi bir kuşkunuz varsa ya da kazazede bir bebek veya hasta, yaşlı bir kişiyse mutlaka tıbbi yardım isteyiniz.
DİKKAT!! Sürtünmeden doğan yanıklar, deri açılmamışsa, küçük yanıklar gibi tedavi edilmelidir.
BELİRTİLER VE GÖRÜNTÜLER:
•Yanık yüzeyselse, içinde ve çevresinde şiddetli ağrılar, yanık derinse o bölge uyuşmuş olabilir.
•O bölgede kızarıklık, şişme ve bazen de kabarcıklar.
•Şiddetli bir yanığın çevresinde grileşmiş. kömürleşmiş soyulan deriler.
•Şok belirtileri ve görüntüleri; şokun derecesi doğrudan doğruya yaranın büyüklüğüne bağlıdır.
İLK YARDIM VE TEDAVİ
Sıcağın etkisini azaltınız, enfeksiyonu önleyiniz, acıyı dindiriniz ve şoku en aza indiriniz. Yanıklar şiddetli ya da yaygınsa acilen hasta neye kaldırılmayı sağlayınız.
KÜÇÜK YANIKLAR İÇİN:
kısmı, yavaş yavaş akan soğuk suyun altına tutunuz ya da 10 dakika süre ile (ağrı dinmezse daha uzun) soğuk suya daldırınız. Eğer su yoksa onun yerine süt ya da bira gibi zararsız herhangi bir sıvı kullanılabilir
•Yanan alan şişmeye başlamadan önce orada bulunan yüzük, saat, kemer, ayakkabı gibi sıkabilecek giyecekleri yavaşça çıkarınız
•Bu alanı, temiz, tercihen steril, tüysüz bir bezle kapatınız
DİKKAT!!Sakın, yapışkan sargılar kullanmayınız.
•Sakın, yaraya losyon, merhem ya da yağ sürmeyiniz.
•Sakın, kabarcıkları patlatmayınız, kalkmış derileri koparmayınız ya da yaralı alana başka türlü müdahale etmeyiniz.
•Yanığın ağırlığından şüphelenirseniz tıbbi yardım isteyiniz.
AĞIR YANIK VE HAŞLAKLAR İÇİN:
•Kazazedeyi yere yatırıp rahatlatınız. Mümkünse yanık bölgelerin yere değmesini önleyiniz.
•Şişmeye başlamadan önce yaralı bölgede bulunan yüzük, saaat, kemer ya da dar giyecekleri yavaşça çıkarınız.
•Kaynak sıvıyı emmiş olan her giyeceği soğumaya başladıktan sonra dikkatle çıkarınız.
DİKKAT!!Sakın, yanığa yapışmış olan herhangi bir şeyi çıkarmaya çalışmayınız.
• Yanık bölgeyi steril, ilaçsiz bir sargıyla ya da benzeri tüysüz bir kumaş la kapatıp bağlayınız.
DİKKAT!! Sakın, yaraya losyon, merhem ya da yağ sürmeyiniz.
Sakın, kabarcıkları patlatmayınız, kalkmış derileri koparmayınız ya da yaralı alana başka türlü bir müdahalede bulunmayınız.
•Yüz yanıkları için temiz, kuru, tercihen steril bir bezden maske yapınız (bir yastık kılıfı olabilir). Burun, ağız ve gözler için delikler açınız.
•Çok yanmış kol ve bacakları sabitleştiriniz.
•Şoku azaltmak için antişok tedavi uygulayınız.
DİKKAT!! Eğer kazazedenin bilinci yerindeyse, sıvı kaybını karşılamak için ağzına sık sık su veriniz.
•Eğer solunum ve kalp atışları durmuşsa hemen hayata döndürme çalışmalarına başlayınız.
•Eğer kazazede bilinçsiz fakat normal soluk alıyorsa iyileşme konumuna getiriniz.
•Tedavi konumunda hemen hastaneye kaldırınız; gerekiyorsa sedye ile taşıyınız.
AĞIZ VE GIRTLAK YANIKLARI:
Ağız ve gırtlak yanıkları genellikle sıcak şeyler içmek, yakıcı kimyasal maddeler yutmak ya da çok sıcak hava solumaktan kaynaklanır. Bu yaralanmalar çok ciddidir, çünkü gırdaktaki dokular çabucak şişerek kazazedenin nefes almasını imkansız hale getirecek kadar olmasa bile güçleştirecek derecede soluk yollarını kapayabilir. Bunun da bir sonucu olarak boğulma tehlikesi belirir. Bu durumda kazazedenin paniğe kapılıp durumunu daha da kötüleştirmesini engellemek özellikle önemlidir.
BELİRTİLER VE GÖRÜNTÜLER:
•Kazazede, yaralı bölgedeki şiddetli ağrılardan şikayetçidir.
•Ağız çevresinde hasarlı deri.
•Solunumda güçlük.
•Muhtemel bilinç kaybı.
•Şok belirtileri ve görüntüleri.
İLK YARDIM VE TEDAVİ:
•Kazazedenin güvenini kazanınız.
•Kazazede, kendinde ise sık sık soğuk su veriniz.
•Boynundaki ya da göğsündeki sıkı giyecek ve takıları çıkarınız.
•Soluk ve kalp atışları durmuşsa, hemen yaşama döndürme eylemine başlayınız.
•Eğer kazazede bilincini yitirmiş fakat normal nefes alıyorsa iyileşme konumuna getiriniz.
•Şoku azaltmak için antişok tedavi uygulayınız.
•Tedavi konumunda hastaneye kaldırınız; gerekiyorsa sedye ile taşıyınız.
KİMYASAL YANIKLAR:
Bazı maddeler deri için zararlıdır ve onlarla temas etmek dokularda büyük hasarlar meydana getirebilir; özellikle gözler çabuk yaralanabilirler. Yöresel etkilerinin dışında bazı kimyasal maddeler deriden geçerek vücutta yaygın ve bazen de öldürücü hasarlara sebep olabilir. Kuvvetli yakıcılar ve kimyasal maddeler endüstride bulunur ama kostik soda, ağarncı maddeler, temizlik maddeleri ve boya temizleyiciler, kimyasal yanıklara sebep olabilirler. Bu tür yanıklarda acilen harekete geçmek önemli olmakla beraber, hastaya yaklaşmadan önce kendi güvenliğinizi de asla gözden uzak tutmamanız gerekir.
BELİRTİLER VE GÖRÜNTÜLER:
•Kazazede, derisine iğne batar gibi olduğundan şikayetçi olabilir.
•Deride leke ya da kızarma görülür, kabarcıklanma ve soyulma oluşabilir.
İLK YARDIM VE TEDAVİ:
Zararlı kimyasal maddeyi belirleyip, mümkün olduğu kadar çabucak uzaklaştırmız. Hemen sağlanamadığı takdirde panzehir arayarak zaman kaybetmeyiniz. Kazazedenin acilen hastaneye kaldırılmasını sağlayınız.
•Yanan dokunun daha fazla hasar görmesini önlemek için etkilenen bölgeyi yavaş yavaş akan soğuk suyun altında en az 10 dakika tutunuz.
DİKKAT!!Suyun, yanığa neden olan kimyasal maddeyle birlikte rahatça akıp gittiğinden emin olunuz.
•Yaralı alanı suya tutarken bir taraftan da sıkı
ELEKTRİK YANIKLARI:
Belirli yükseklikte bir akım ve voltajda elektrik vücuttan geçtiği zaman yanık görülebilir. Hasarın çoğu giriş ve çıkış noktalarında ya da onlara yakın yerlerde oluşur, sadece küçük yanıklar görünmekle birlikte alttaki dokulardaki hasar, hatırı sayılır olabilir.
Elektrik şokları, aynı zamanda hem solunumu hem de kalbi etkileyebilir.
Elektrik yanıklarının en tehlikeli sebepleri, yüksek voltajlı endüstri makineleriyle yıldırımdır. Yüksek voltajlı endüstri kablolarındaki elektrik 18 m. uzaklığa kadar atlayabilir.
Yani “ark” yapabilir ve insanı öldürebilir. Onun için akımın kesildiği size resmen bildirilmedikçe kazazedeye yaklaşmayınız.
BELİRTİLER VE GÖRÜNTÜLER:
•Hem giriş hem de çıkış noktalarında deride
kırmızılık, şişrne, kavrulma ya da kömürleşme.
•Muhtemel bilinç kaybı.
•Solunum ve kalp çarpıntılan durmuş olabilir.
•Şok belirtileri ve görüntüleri vardır.
İLK YARDIM VE TEDAVİ:
•Yanık üzerine steril bir sargı ya da temiz, tüysüz bir kumaştan tampon yerleştiriniz. Bantla sannız.
DİKKAT!!Sakın, yaraya losyon, merhem ya da yağ sürmeyiniz.
Sakın, kabarcıklan patlatmayınız, kalkmış derileri koparmayınız ya da yaralı alana başka bir müdahalede bulunmayınız.
•Şoku azaltmak için antişok tedavi uygulayınız.
•Solunum ve kalp atışı durursa, yaşama döndürme eylemine başlayınız.
•Eğer kazazede bilincini yitirir, fakat solunumu normalolarak sürerse iyileşme konumuna getiriniz.
•Tedavi konumunda hemen hastaneye kaldırınız; gerekirse sedye kullanınız.
giyecekleri çıkannız; kendinizi kirletmemeye dikkat ediniz.
•Ağır yanıklara uygulanan tedaviyi uygula yınız.
•Hemen hastaneye kaldırınız: gerekiyorsa sedye ile taşıyınız.
