Tulumba, bir akışkanı hareket ettiren bir makinedir. Dünyadaki bütün tulumbalar birden duracak olsa hayat felce uğrar. Birçok fabrika çalışamaz duruma gelir. Otomobiller hareketsiz kalır. Kentler elektriksiz ve susuz kalır. Bilim adamları, önemli araştırmaları yapamaz. Tulumba, insanoğlunun çok eskiden bulup geliştirdiği önemli bir araçtır. Tulumba, bir akışkanı hareket ettirir. Akışkan bir SiVi veya bir gaz olabilir. En çok hava ve su tulurn. bayla pompalanır; fakat diğer akışkanlar da pompalanabilir. Akışkanlar böylece borulardan geçirilerek yüksek yerlere gönderilir, depolara doldurulur ya da boşaltılır. Canlı balıklar veya kömür gibi katı maddeler de su içinde, pompavla bir yerden bir yere gönderilebilir.
Çok sıcak sıvı metalleri ve gazların soğutulmasıyla eldeedilen çok soğuk sıvıları pompalayan tulumbalar da vardır. Bilimsel laboratuvarlarda küçük tulumbalar kullanılır. Barajlarda ise, dev tulumbalar, dakikada milyonlarca litre suyu binlerce metre yükseğe çıkararak, elektrik üretilmesine yardımcı olurlar.Yer değiştirmeli tulumbalarda sıvı bir yerden bir yere gider. Bunu bir piston sağlar. Piston, bir silindir içinde hareket ederek sıvının yer değiştirmesini sağlar.
Bu tulumbalara pistonlu tulumbalar adı verilir.Bunlarda ayrıca, sıvının hareketine uygun olarak açılıp kapanan kapaklar da vardır. Bisiklet pompaları bu türdendir. Bisiklet pompasırıda uzun bir silindir içinde hareket eden birpiston vardır. Kolu aşağı doğru itince, silindir içindeki hava, dışarı pompalanır. Hava bir kapaktan ve bir hortumdan geçerek bisiklet tekerleğinin lastiğini şişirir. Kapak (süpap), havanın pompaya geri gelmesini önler. Kol çekilince piston yukarı çıkar ve pistonun yanındaki bir delikten. içteki boşluğa hava dolar. Silindir içinde oluşan boşluğun hava basıncı, dıştaki havanın basıncından daha azdır. Akışkanlar daima, yüksek basınçlı yerlerden alçak basınçlı yerlere akarlar. Bu yüzden hava, pompanın içine girer. Hava, pompanın tepesinden girer ve pistondan öbür yana geçer. Bu şekilde, silindirin içi havayla dolmuş olur. Sonra piston yeniden iti/erek havanın lastiğe dolması sağlanır.
Emme tulumbaları da benzer şekilde çalışırlar. Bunlar kuyuların suyunu yukarı çekmeye yararlar. Tulumba içinde oluşan boşluğa, kuyu suyu dolar. Çünkü suyun yüzeyi, dış hava basıncının etkisi altındadır. Bu tulumbalarla su, 8 metre yükseğe çıkarılabilir. Hava (atmosfer) basıncıyla ancak bu kadar bir güç elde edilebilir.
Emme basma tulumbalar ise, derinlerdeki suları çekmekte kullanılırlar.
Bunlar hava basıncına bağlı olmazlar. Piston, suyu yukarı iter. Piston ne kadar kuvvetle itilirse su da o kadar fazla yükseğe çıkar. Fakat, su borusundaki suyun ağırlığının tulumba tarafından dengelenmesigereklidir. Bu yüzden, tulumbaya uygulanan kuwet, bu ağrrlığ. yenecek kadar olmalıdır. Bu tip tulumbalar, yangın söndürme araçlarında ve çok derin kuyularda kullanılırlar.
Döner tulumbalar da, yer değiştirrneli tiptendir. Ancak piston yerine, dönen çarklar vardır. Çarklar dişli veya kepçelidir. Sıvı, dişler arasındaki boşluğa dolar ve çıkış yerine taşınır.Dişli çarkli tulumbalar, pistonlu tulumbalarda tıkanmalara yol açabilecek, agır ve koyu sıvıları pompalamakta kullanılırlar. Fazla kuwetle pompalamazlar. Bunların daha güçlü olanları, döner vidalı tulumbalardır. Dakikada, 70 kilogram/santimetrekare basınçla 18000 litre sıvı pompalayabilirler.
Bir diğer tulumba tipi, merkezkaç (santrifüj) tulumbadır. Bunlarda sıvı, bir taraftan diğerine gitmez. Bunun yerine, merkezden dışarı doğru fırlatılrr. Bu tulumbalarda pervanelere benzer .kanatlar vardır. Sıvı merkeze gelir ve oradan dışa doğru fırlatıhr. Burada sarmal (spiral) şeklinde bir çıkış yeri vardır. Su, hızı azalmış, fakat basıncı artmışolarak borulara geçer.
Jet tulumbalar da bir başka tiptir. Bunlarda, akışkanı taşıyacak hareket ettirici bir akışkan kullanılır. Hareket ettirici akışkarı. kesiti daralan bir boru içinde ilerleyerek hızlanır ve bir jet şeklini alır. Bu fet, taşınacak sıvının bulunduğu boruya girerek onu da birlikte götürür. Sonra boru yeniden genişler ve burada karışımın hızı azalmış, fakat basıncı artmış olur.
Jet tulumbaların çoğunda taşınan ve hareket ettiren akışkanların ikisi de sudur. Bunlar küçük su kaynaklarında kullanılırlar. En çok kullanılan jet tulumbası venturi borusudur. Venturi borusunda hareket ettirici akışkan hava, taşınan akışkanise bir sıvıdır. Otomobillerde bu sıvı benzin, sprey şişesinde ise parfümdür. Gazla kaldırmalı tulurnbalar ise, petrol kuyularında kullanılır. Basınçlı bir gaz, bir boruyla kuyuya gönderilir. Gaz-petrol karışımı, petrolden daha hafif olur ve başka bir boruda yükselerek üste Çıkar.
Gazlar için kullanılan, merkezkaç tulumbaya “vantilatör” adı verilir. Merkezkaç tulumbalar ve merkezkaç vantilatörler yaygın bir kullanma alanına sahiptirler.
Gazlar için kullanılanbir başka tulumba da, pnömatik (emici) tulumbadır. Emici tulumbalar, bir kaptaki gazı ya da havayı emerek, onun içinde bir boşluk (vakum) meydana getirmeye yararlar. Bu boşluk tam olmaz; fakat kullanılan tulumba tipine göre ve kabın koşullarına bağh olarak az ya da çok ileri olur.
Bazı özel amaçlar için yapılmış tulumbalar da vardır: Nükleer santrallarda zehirli, çok sıcak ve radyoaktif sıvılar kullanılır. Bunlar normal tulumbalardan dışarı sızabilir ve tehlikeli olabilirler. Bu Yüzden,elektromagnetik tulumbalarla itilirler. Nükleer reaktörü soğutan sıvı bir metal, elektrik akımı ve magnetik kuvvetle istenen yere iletilir. Günümüzde akışkanlar için, çeşitli tulumbalar geliştirilmektedir.
