Pil »
Petrol madensel bir yakıttır. Günümüz dünyasında petrolün önemi büyüktür. Petrol, uçak, gemi kamyon ve otomobillerde yakıt olarak kullanılmaktadır. Ayrıca, araç motorlarının yağlanmasında ve kolay işletilmesinde faydalanılmaktadır. Enerji santrallarında, büro, fabrika ve evlerin ısıtma sistemlerinde petrol ürünleri yakılmaktadır. Yakıt olarak kullanılmayan petrolün büyük kısmı ise başka yararlı ürünlere, örneğin kauçuk ve yapay ipliklere dönüştürülür. Bu nedenle petrol büyük bir endüstri alanını içerir. Petrol endüstrisi içinde bulunduğumuz yüzyılda kurulmuştur. Kömür ve doğal gaz gibi, petrol de taşıl yakıtlardandır. Taşıl yakıtlar ölü bitki ve hayvanların artıklarından elde edilir. Kömürün taşıllaşmış bitkilerden oluştuğu bilinmektedir. Ancak petrolün kökeni henüz tam olarak açıklanamamıştır. Petrol sıvı haldedir.
Petrolün, küçük bitki ve hayvancıkiarın milyonlarcasının öldükten sonra deniz vatağına dökülmesiyle oluştuğu sanılmaktadır. Bu kalıntıların kum ve çakılla örtülmesi sonunda kayalar meydana gelmiş, kaya tabakaları içine kimyasal maddeler girmiştir. Bu maddeler zamanla hayvan ve bitki kalıntılarını petrole dönüştürmüştür.
Petrol yatakları yeryüzünün derinliklerinde saklıdır. Bunun için petrol arıştırmaları yapılır; ancak petrol yüze’ye çıkmadıkça bulunduğu yer kesinlikle belli olmaz.
Günümüz petrol araştırmalarının ilk düzeyinde, yüzeysel kayaların haritası hazırlanır. Yüzeysel kayaları incelemekle jeologlar yüzeyin altında kalan kaya yapısını anlarlar. Bu işlemin yapılmasında kullanılan bir başka yöntemde ise gravimetre adı verilen bir aletten vararlanıhr. Bu aletle yeryüzünün degişik noktalarında yerçekimi kuvvetindeki küçük farklılaşmalar bulunur. Kalın kayaların yüzeysel tabakalarında yerçekimi ince kayalara oranla daha fazladır. Yüzey boyunca çeşitli noktalardaki yerçekimi değerleri gravimetre ile bulununca kayaların yoğunluğunu gösteren bir harita çizilebilir.
Bir başka araştırma yöntemi ise küçük patlamaların yapılmasıyla olur. Patlamalar sırasında oluşan büyük titreşimler kayaların içinde degişik tabakalardan geçerken sapma gösterirler. Titreşimler yeniden yüzeye yansıtılır ve elektrikli ayıraç aletlerinde incelenir. Bu yoldan titreşim hızı bulunabilir. Titreşim hızı kayaların yoğunluğunu belirler. Titreşimler az yoğun olan kayalardan daha hızlı geçmektedir. Petrolün araştırılmasında en kesin yöntem ise sondajdır. Jeolojik haritaların, havadan çekilen fotoğrafların gravimetre ve patlama titreşim lerinin sonucu olumlu ise bir araştırma deliği açılır. Ancak petrol bulunduğu ispatlanmiş bir bölgede bile açılacak yeni sondal yerlerinin dörtte bir kadarı sonuç vermeyebilir.
Araştırma deliğinden yüzeye kaya parçası çıkarılır. Petrol içeren kayalarda taşrl izleri olup olmadığı incelenir. Bu izler bulunursa, o bölgede bir sondal kulesi kurulur. Petrol kulelerinin yapımı: Bir petrol kulesi delme borusu adı verilen seri halde çelik borulardan yapılır. Delme borusunuri alt ucunda keskin dişleri olan ve burgu adı verilen kesici bir alet bulunur. Delme borusu bir dizel motoru ile döndürülür. Delme işlemi kaya içinde derinleştikçe boru uzatılır. Basınç altında açılan deliğe balçıkla karıştırılmış su pompalanır. Bu sıvı çamur delme borusunun dışına ulaşır. Daha sonra yüzeye delinen kaya parçalarının çıkarılmasını sağlar. Çamur ayrıca delme burgusunun soğutulmasında da rol oynar.
Petrol genellikle doğal gaz içerir. Doğal gaz, yeraltındaki yüksek basınç nedeniyle petrol içinde eriyik halde bulunur. Sondaj, petrol içeren tabakayı deldiği zaman bu basınç serbest kalır. Meydana gelen büyük itme kuvveti sonucunda petrol yüzeye çıkabilir. Gaz basıncı yeterli olmazsa petrolün çıkarılabilmesi için bir pompalama sistemini!) kurulması gerekir. Bu işlem sondaim maliyetini artırır.
Petrol, doğal halde hidrokarbon adı verifen çeşitli maddelerin karışımını içerir. Bu maddelerin voğunluklarına göre ayrılması ve arıtılması gereklidir. Bu avnştırrna ve temizleme işlemine arıtma adı verilir.
Petrolün arıtma işlemi için rafineriye taşınması gerekir. Rafineri, petrol yatağından çok uzakta bulunabilir. Örneğin, Orta Doğu dünyadaki en büyük petrol üreten bölgedir; ancak çıkarılan petrolün büyük kısmı işlenmerniş halde başka memleketlere gönderilir. Alıcı ülkeler tarafından işlertir.
Taşıma işlemi tankerlerle yapılabilir. Dünyada deniz yoluyla taşınan malların yarıdan fazlasını işlerimemiş petrol meydana getirir. Bu taşıma yöntemi tehlikelidir ve tankerierden dökülen petrol deniz kirlenmesinin başlıca nedeni olmaktadır.Petrolün gemilere yüklenmesi de ekonomik degildir. Daha ekonomik olan bir taşıma yöntemi karadan petrol borularının döşenmesidir. Boruların çapı yaklaşık olarak bir metredir. Borular genellikle çok uzun mesafelere döşenrnektedir.
Örneğin 2400 km. uzunluğundaki bir boru hattı Sahradaki petrol alanlarını Cezayir kıyılarına bağlar. Amerika Birleşik Devletlerinde ise Texas’daki petrol yataklarını doğu kıyılarında bulunan rafinerilere ulaştıran boru hatları vardır. Borulardaki çatlamalardan petrolün yayılması tehlikesi vardır. Ham petrolün arıtılması: Ham petrolün arıtılması üç işlernle olur. Önce petrolde bulunan değişik maddelerin birbirinden ayrılması gerekir. Ayrıştırmadan sonra bu maddelere fraksiyon adı verilir. Ikinci olarak fraksiyonların kimyasalolarak degiştirilmesi gerekir. Son olarak da ürünler arıtılır.
Ilk ayrıştırma işlemi, ham petrolün bir fırın içinde ısıtılmasıyla yapılır. Serbest kalan buhar avnştırma kuleleri adı verilen uzun silindirler içinden geçirilir. Bu kulelerde sıcaklık alt kısımda çok yüksek, üst kısma doğru ise daha soğuktur. Kulelerin iç kısmına değişik düzeylerde levhalar yerleştirilmiştir. Petrol buharı kule içinde degişik ısılarda gaz halinden sıvı hale dönüşür. Sıvıya dönüşme farkli düzeylerde ve farklı levhalar üzerinde olur.
Ham petrolün en düşük sıcaklıkta, en üst bölümde sıvıya dönüşen kısmı petrol ürünüdür. Parafin, kule içinde daha düşük bir düzeyde ve daha yüksek sıcaklıkta sıvıva dönüşür. Hafif vağ parafinin alt kısmında daha yüksek sıcaklıkta, agır yag ise kulenin dip kısmına yakın kısımda sıvıya dönüşür. Kulenin en alt kısmından ise agır ve kalın bir sıvı elde edilir. Bu maddeye petrolün kalıntı fraksiyonu adı verilir, vaglarna maddesi olarak ve asfalt yol yapımında kullanılır.
Arıtmadaki ikinci işlem fraksiyonların kimyasal olarak değiştirilmesini içerir. Petrol fraksiyonlarının bir kısmı moleküllerin parafin moleküllerine dönüşebilmesi için yüksek sıcaklığa ısıtılır. Büyük ve agır moleküllerin küçük ve daha hafif moleküllere dönüştürme işlemine kraking yöntemi denir. Petrol başka arıtılmış vağ fraksiyonlarının parçalanması ile de elde edilebilir. Günümüzde parçalama işlemi sırasında katalizörler kullanılmaktadır. Bu kirnvasal maddeler etkimeyi hızlandırmakta fakat kendileri değişmemektedir. Günümüzde petrol çok fazla kullanılmaktadır. Sentetik kauçuk, su geçirmez madde, patlayıcı madde, yapay iplik, böcek öldürme ilaçları, gübre, ilaç ve daha pek çok madde yapımıhda petrolde yararlanılır. Yerkabuğu derinliklerinde henüz ne kadar işlerimemiş petrolün bulunduğu bilinmemektedir.
Ancak Dünyada şimdiden petrol sıkıntısı söz konusudur. Bu nedenle araştırmalar günümüzde çok daha hızlanmıştır. Ancak bulunan yeni petrol yataklarının gereksinmeyi ne dereceye kadar karşılayacağı bilinmemektedir. Şehirlerdeki hava kirlenmesinin başlıca nedeni petroldür; kirlenme sağlık için büyük bir tehlike oluşturmaktadır. Nükleer güçten hava kirlenmesinin önlenmesinde faydalanılabilineceği umulmaktadır.