Kozalaksı bez bir salgıbezidir. Epifiz de denilen bu bez, yuvarlak biçimli olup, insanlarda beynin üstbölümüne yakın bir yerde bulunur. Kozalaksı bezin bir iç salgıbezi olması mümkündür. Yani ürettiği özel kimyasal maddeleri doğrudan doğruya kana salgılar. Hormon adı verilen bu maddeler, kan yoluyla vücudun çeşitli organlarına taşınırlar ve bu organlara belli bazı görevleri yaptırırlar.
Bazı hayvanlardaki kozalaksı bezde, gözü oldukça andıran bir uzarrtı bulunur. Bazı balıklarda ve kertenkelelerde kozalaksı bez iki gözün arasındadır. Bu “göz” devinemez, ya da uyum yapamaz. Biçimleri farketmez yalnızca ışığı görür. Bu hayvanların resimlerinde kozalaksı bez görülmez, çünkü deri ile örtülüdür.
Balıklar, sürüngenler ve ikivaşavrşhlarda kozalakSi bez, hayvanın ışığa tepkisini denetler. Bazı balıkların renkleri geceleri açılır. Kozalaksı bez tarafından yönetilen bu değişme, balığın karanlıkta parıldamasını sağlar, balığın çevresini ve öbür balıkları görmesine yardım eder. Bu hayvanların kozalaksı bezleri çıkartılırsa, renk açılması olmaz.
Kertenkeleler soğukkanlı hayvanlardır. Bunlarin vücut sıcaklığı çevrenin sıcaklığıyla birlikte değişir. Kertenkeleler Güneşte ısınırlar. Sabahları ortaya çıkarlar, ısınıp etkinleşinceve kadar Güneş banyosu yaparlar. Ama gereğinden fazla ısınmamaları da gerekir. Bu nedenle havanın sıcak olduğu günlerde öğle vakti gölgeye çekilirler. Bir kertenkelenin kozalaksı gözü ışık sızmayacak biçimde örtülürse, kertenkele ne zaman ortaya Çıkacağını, ne zaman gölgeve çekileceğini kestiremez.
Bilim adamları vücutta yer alan bu değişikliklerin bu bezden salgılanan bir kimyasal maddeye bağlı olup olmadığını merak etmişlerdir. Bunu ortaya çıkarmak için de kesilen sığırların kozalaksı bezlerini toplamışlardır. Bu bezlerin içindeki kimyasal maddeleri çıkartıp, bir kurbağaya şırınga edince, kurbağanın renginin açıldığını görmüşlerdir. Bu değişınevi yapan kozalaksı bez horrnonuydu.Bu hormon kozalaksı bez tarafından üretilen özel bir kimyasal maddedir. Bu harmana şimdi melatonin adı verilmektedir. Melatonin, içlerinde rnelanin adlı boya maddesi bulunan deri hücrelerine etkir.Boya hücrelerinin büzülmelerine, ya da küçülmelerine etken olur. Derinin rengi bu nedenle açılır. Kertenkelelerin, balıkların ve iklvaşavışhlann çevreye uymak üzere renk değiştirmeleribiraz da bu yolla olmaktadır.
çoğu kuşlar ve memeliler ilkbaharda çoğalırlar. Gündüzler uzadıkça hayvanların üreme organları üremeye hazırlık olmak üzere irileşir. Kozalaksı bezin melatanin üretimini, gündüz ışığının miktarıdenetler. Buna karşılık melatanin de üreme organlarının gelişmesini denetler. Memelilerin yavrularına melatonin şırınga edilirse bu yavrular cinsel erginliğe erişemezler.
Insanda üreme çevrimi ışıkla denetlenmez. Bununla birlikte bu çevrime kozalaksı bezin etkisi de olabilir. Kozalaksı bezin çocuklarda erginlerden daha etkin olduğu sanılmaktadır.