« Köksap
Kömür, karbonlu maddelerin kimyasal değişmelere uğramasından meydana gelen bir yakıttır. Kömür, ortaçağda yanabilen siyah kaya olarak adlandırılırdı. Kömür taş parçasını andırmakla beraber çok iyi yandığı için, insanlar için önemli bir yakacak maddesi olmuştur. Birçok ülkede yakıt olarak kömürden vararlamlır. Kömürün yanmasından elektrik de elde edilebilir. Yakın zamana kadar lokomotifler de kömürle çalışıyordu. Demir de, demir cevherlerinin bir kömür ürünü olan kok ile ısıtılmasıyla elde edilir.
Basit tanımıyla kömür, milyonlarca yıl önce çürüyen bitkilerin kalıntılarıdır. Tarihöncesi devirlere ait bitkiler, geçen uzun süre içinde kimyasal değişimlere uğravarak kömüre dönüşmüştür. Kömür, sıkıştırılmış karbon ve hidrojenin çeşitli şekillerde birleşmesinden oluşmuştur. Bu bileşikler oksijene karşı çok duyarlı olup kolayca yanabilirler.
Paleozoik çağın karbon devrinde yetişen bitkiler dinozorlar devrinden önce çürümüştür. Bir başka deyimle kömüre dönüşen bu bitkiler yaklaşık 260 milyon yıl önce vaşarruşlardır. O zamanlar çiçekii bitkiler bulunmamaktaydı. Ormanlar kış ve yaz yeşilolan ağaçlardan ve dev eğreltiotlarından meydana gelmekteydi.
Bu ormanıarın bir kısmı bataklık bölgelerde bulunuyordu. Yerkabuğunun yerleşme hareketleri sırasında bu bölgelerde de çökmeler meydana gelmiştir. Bu bölgelerde bulunan nehirler taşarak bütün bölgeyi su altında bırakmış, ağaçlar devrilmiş ve taşan suların dağlardan getirdiği çamurlar ölü bitkilerin üzerini örtmüştür. Milyonlarca yrı’ sonra bu çamurlar ada haline gelmiş ve yeni ormanlar vetismiştir. Daha sonra meydana gelen çökmelerde bu ormanlar çürümüş bitkileri içeren yeni bir tabaka oluşturmuştur. Bu tabaka da gene çamurla örtülmüş, gene yeni bir ada oluşmuştur. Yüzyıllar boyunca bu bitki tabakaları kömüre dönüşmüştür. Arada kalan çamur tabakalar ise kaya haline gelmiştir. Bu nedenle kömür maden damarları ya da tabakalar halinde bulunmaktadır.
220 milyon yıl önce paleozoik çağ sonunda meydana gelen yersarsıntıları sonunda başka yatak.lar oluşmuştur. Seller sırasında ormanlar denizIere sürüklenmiş ve çamurla örtülmüştür. Yeryüzünün bazı kısımları dağları oluşturmak için kıvrılmış ya da tabakalar birbiri üzerine katlanmıştır. Böylece kömür üzerinde büyük bir basınç meydana gelmiştir. Maden darnarlançatlamış ve genellikle parçalanarak değişik seviyelerde kırıklar meydana gelmiştir. Maden damarları bir kırıkla sonlanır. Daha sonra bir başka yerden yeniden başlar. Sona erme ve başlama kayaların milyonlarca yıl önce nasıl hareket ettiğine bağlıdır.
Yağmur ve rüzgar etkisiyle bir dağın tepesi aşınabilir ve bir kömür damarı meydana çıkabilir: Buna çıkma denir. Kömür ilk defa böyle çıkmalardan elde edilmiştir.
Bitki dokularının körnüre dönüşmesi için milyonlarca yıl geçmesi gerekir. Bu dönüşüm sırasında ilk devrede vakacak olarak kullanılabilen yer kömürü ele geçer. Yer kömürü bitkilerin suya düşerek çürüdüğü bataklık yerlerde oluşur. Yer kömürünün yakacak olarak kullanılmadan önce kurutulması gerekir.
Yer körnürü milyonlarca yıl gömülü kaldıktan sonra linyite dönüşür. Linyit kolayca ufalanır; bu nedenle uzak yerlere taşınamaz.
En çok bilinen kömür çeşidi taşkömürüdür. Taşkörnürü yüzde 70-90 arasında karbon içerir. Dokunulduğu zaman iz bırakır.
Antrasit en sert kömürdür ve başka kömür çeşitlerine oranla çok az bulunur. En çok A.B.D’de kuzeydoğu Pennsvlvania ve Alaska’da bulunur. Sert ve parlaktır; kirli izler bırakmaz. Parlatılırsa mücevhercilikte kullanılır. Dumanı ve külü az olduğundan evlerdeki ocaklarda da antrasit vakılır. Yüzde 90 oranında karbon’ içerir. Yerkabuğunun kıvrımlar meydana getirdiği devirde antrasit, taşkömüründen meydana gelmiştir.
Kömür üç şekilde çıkanlır. Damar ya da açık maden ocaklarında kömür yer yüzeyine çıkmış bir damardan elde edilir. Bazen bu damar kaya ya da toz tabakası ile kaplı olabilir ve kazma yoluyla temizlenir. Damarın bir ucu yer yüzeyinde diğer ucu dahaderinde olursa makinelerle sondaj yapılabilir.
Ancak maden ocaklarının çoğu yer altındadır. Damarlar ulaşılamayacak kadar derinde olabilirler. Bu durumda kömüre ulaşabilmek için tünel kazılması gerekir. Tünel boyunca kaldıraçlar çahştrnlarak insan vemakineler madene indirilir ve çıkarılan kömür yüzeye taşınır Kömür tabakaları kalın kaya tabakaları ile ayrıldığından tünelin çok derinlere inmesi gereklidir. Bu nedenle açılan tüneller değişik düzeylerde olabilir. Derin maden ocaklarında ayrıca havalandırma tünelleri de bulunur.
Kömür ocakları çeşitli tehlikelerle karşılaşırlar. Seller bu tehlikelerin başında gelir. Ancak günümüzde pompalarla maden ocaklarının kuru kalması sağlanabilmektedir. Tavanıarın da devamlı desteklenmesi gerekir. Bazen madenciler kömür yığınlarını destek olarak bırakırlar. Sondaj sırasında oluşan toz, akciğer hastalıklarına sebep olur. Bunu önlemek için tozlu verlerhavalandınIır ve işçiler maske kullanırlar. Kömür tozu aynı zamanda patlayıcı özellik de taşır.
Metan gazı nedeniyle yangın ve patlama tehlikesi vardır. Kömür tabakası kesilirken gaz boşlukları da açılır. Maden ocaklarının mumla aydınlatıldığı devirde, bu yüzden sık sık patlamalar meydana gelmekteydi. Daha sonraları güvenlik lambaları kullanılmaya başlanmıştır, Alev böylece kapalı tutulmaktadır. Günümüzde maden ocakları elektrik lambaları ile aydınlatılmaktadır. Ancak gene de kayalara çarpan makinelerin çıkardığı .kıvılcırnlar tehlikeli olmaktadır. Modern maden ocaklarında zararlı gazları havalandırma ve pompalama sistemleri vardır.
Kömür madenciliğinin eski devirlerinde çalışma koşulları son derece kötüydü. Ayakta durulamayacak kadar alçak tüneller içinde kadın, erkek hatta ‘Çocuklar saatlerce çalışırlardı. ilk olarak 1841′de Ingiltere’ de çalışma koşullarının değiştirilmesi için bir sendika kuruldu. Daha sonra maden işçilerinin çalışma koşullarını düzenleyen yasalar çıkarıldı; kadınlarla çocukların çalışması yasaklandı, güvenlik tedbirleri alındı. Günümüzdeocakların çoğunda makinelerle ça-
Iışılmaktadır. Kömürün kesilmesi, çıkarılması, ayrıştırılması ve taşınması için ayrı ayrı makineler yapılmıştır. Bu makinelerden biri kömürü çıkarıp taşıyıcı bir ray üzerine gönderir. Böylece az işçiyle daha kısa sürede kömür çıkarılabilir. Bu makine dakikada 12 ton kömür çıkarma veterıeğindedir.
Makineleşme gün geçtikçe artmaktadır. En son otomatik makineler tek bir yerden,televizyon yardım ıvla denetlenebi lrnektedir.
Elektrik santralları, çelik değirmenler taşıma masraflarını indirmek için kömür madenierine yakın yerlere yapılır. Bunlar kömürün ‘en çok kullanıldığı yerlerdir. Amerika’da elektrik gereksiniminin yarısı kömürden üretilir. Çelik endüstrisi, demir cevherlerinin arıtılmasında kullanılan ve bir kömür ürünü olan koka dayanır. Taşkömürünün büyük kısmı koka dönüşür. Kok hemen hemen arı karbon içerir. Kömürün bir fırın içinde bütün gazlardan ve sudan antılana kadar ısıtılmasıyla elde edilir. Kok, kömüre oranla daha kuvvetli bir ısı meydana getirir ve karbon demir cevherinde bulunan artıklarla bileşim yapar.
Kömürden elde edilen kimyasal maddelerin yerini petrolden elde edilen maddeler almaktadır, Ancak kömür ürünleri de önemlerini yitirmemiştir. Bunların başında gaz, kömür zifti, yağ, amonyak gelmektedir. Gaz pişirme ya da ısıtma için kullanılır ya da başka kimyasal maddelere dönüştürülür. Kömür ürünleri gübre, böcek öldürücü ilaç, dezenfektan, boya, kozmetik, yapay kauçuk ve naylon yapımında kullanılır.
Bazı memleketlerde yüksek kaliteli ve kolay çıkarılan kömür yatakları tükenmektedir. Ancak bunların yerini yeni alanlar almaktadır. Kömür üretimi bugünkü hızı ile devam ederse 1000 yıl kadar sonra dünya kömür rezervleri tükenecektir.