iskelet kemiklerini etkileyen darbe (travma) nedeniyle kemik dokusunda meydana gelen ayrılmaya kırık denir.
Kırıkların oluşunda dış etkilerin rolü olduğu kadar, kemiklerin yaşa göre sertlik ve elastikiyetinin de rolü vardır. Kırıkların çoğu, direkt veya indirekt olarak etkileyen darbeler, tıp dilindeki adlarıyla travmalar nedeniyle ve çeşitli biçimlerde oluşurlar. Travma sonucu oluşan kırıklara travmatik kırıklar denir. Çok kere deride bir yara yoktur fakat zamanla ağrı, şişlik ve kanamaya bağlı hematom meydana gelir. Bunlara kapalı kırık veya basit kırık da denir. Bazı kırıklarda ise deride yaralanma, kesik, iltihaplanma görülür. Bunlara komplike kırık veya açık kırık adı verilir. Kırık, kemikte tam bir ayrılmaya neden olmuşsa tam kırıktan söz edilir. Çatlak biçimindeki kırıklara ise tıp dilinde fissür adı verilir.
Bütün kırıklar dikkatle ele alınmalıdır: Vasıfsız kişilere e yanlış bir tutum, çevresindeki dokulara verdiği başka zararlarla sonuçlanabilir.
Bir kemik, tam zorlamanın uygulandığı noktadan kırılabilir. Mesela, bir kişiye, hareket eden bir taşıt çarparsa baldır kemiği, aracın tamponunun çarptığı yerden kırılabilir.
Bununla birlikte kemik, kuvvetin uygulanma noktasından uzakta da kırılabilir. Bu durumda kemik, kuvvetin uygulandığı noktadan kendisi boyunca ya da bitişik kemik boyunca aktarılan kuvvetle kırılır. Mesela, öne doğru uzatılan el üzerine düşmek, köprücük kemiği kırılmasıyla sonuçlanabilir.
Başka bir dolaylı kuvvet şekli de, kasların bağlandığı noktalardan ani, kuvvetli ve ters yönlü kas çekişinin, bir kemiğin bölümlerine asıldığı zaman görülebilir. Örneğin bir topa vurmaya çalışan fakat ıskalayarak yere vuran bir futbolcu, dizkapağının ikiye bölünmesine neden olabilir, çünkü kuvvetli uyluk kasları, bu kemiğin üzerindeki emniyet noktalarından şiddetle çekmişlerdir.
Aynı şekilde bir eklemin “burkulması” eklem bağlarının, eklemi o kadar sert çekmesine sebep olurlar ki, bağlı oldukları kemiklerden birini kırarlar. Mesela bir şeye takılarak ya da sendeleyerek ayağının geriye dönmesine sebep olan bir kişi, alt bacak kemiklerinden birinin bilekten kırılmasına sebep olabilir.
KIRIK ŞEKİLLERİ:
Kırıklar, kapalı ve açık olmak üzere ikiye ayrılır ve ikisi de karmaşıktır.
Kapalı Kırıklar:
Kırık kemiğin çevresindeki deri yüzeyin hasar görmediği bir kırık şeklidir. Açık Kırık: Deri yüzeyinden kırık olan yere bir yara uzandığı zaman ya da kırık kemiğin ucu deriden dışarı çıktığı zaman o kınğa “açık” kırık denir.
Açık kırıklar, yalnız ciddi dış kanarnalara yol açabileceğinden değil, fakat aynı zamanda mikropların yumuşak dokuya ve kırık kemiğe ulaşabileceğinden dolayı da ciddiyet arzeder. Böyle enfeksiyonlar tehlikeli ve tedavisi zor olabilir.
Karmaşık Kırık:
Aynı zamanda bir yaralanma da varsa, bu tür kapalı ya da açık kırıklara karmaşık kırıklar adı verilir. Mesela kırık kemik tarafından önemli bir yapı, kan damarı, sinir ya da organ, kırık kemik ucu tarafından hasara uğratılmış sa buna karmaşık kırık adı verilir.
BELİRTİLER VE GÖRÜNTÜLER:
•Kemiğin kınldığı. kazazede tarafından hissedilebilir ya da duyulabilir.
•Hareket edince, yara sebebiyle ya da yara bölgesi hareket ettikçe ağrı da artar.
•Vücut bölümünü normalolarak hareket ettirmek, kazazede için zordur.
•Kırıktan etkilenen alana hafif bir basınç uygulandığında hassasiyet hissedilir.
•Yaralı kısmın şişmesi ve daha sonra da çürümesi. Bu, başlangıçta görülmeyebilir ama dokular içine kan sızdıkça ortaya çıkacaktır; yaralanmanın gerçek özelliğini maskeler.
•Kırık bölgesinde deformasyon görülür. Kemik, gayrımuntazam hale gelmiş olabilir; yani kol ve bacaklarda kısalma, bükülme ya da dönme (örneğin kol ya da bacak normal olarak dönebileceğinden daha fazla dönmüştür. Uyluk kemiğinin boyundan kırılmasıyla ayağın dışa dönmesi yaygın bir görünümdür) veya bir yassı kemikte çökme.
•Kalın bir kemik sürtünme sesi (krepitasyon) duyulabilir ya da muayene sırasında hissedilebilir, bunu bilinçli olarak hiçbir zaman aramamak gerekir.
•Şok belirtileri ve görüntüleri; şokun şiddeti, özellikle uyluk ya da kalça kemiği kırıklarında fark edilir derecelere ulaşır.
DİKKAT!!Her kırık ta belirti ve görüntülerin hepsi görülmeyebilir. Hiçbir kısmı gereksiz olarak hareket ettirmeksizin basit gözlemlerle mümkün olduğu kadar çok araz belirlenmelidir. Mümkünse kırık olan kol ya da bacağı kırık olmayanla karşılaştırınız. Eğer bir yaralanmanın ağırlığından kuşkulanıyorsanız onu kırık kabul ederek tedavi uygulayınız.
İLK YARDIM VE TEDAVİ:
Kırıklar için ilk yardım tedavisinin anahtarı, yaralanma yerini kımıldatmamaktır (hareketsizlik). Hareket, bir kınğın ıstırabını artırmakla kalmaz, fakat aynı zamanda daha da kötüleştirir. Her olayda hastaneye kaldırılmayı sağlayınız.
Kesinlikle gerekli olmadıkça, kırığı olan kazazedeler hareket ettirilmemelidir. Kazazedeyi mümkün olduğu kadar rahatlatıp, o kısmı elle ya da tamponla hareketsizleştirerek uzman müdahalesi için bekleyiniz. Eğer- kazazedeyi hareket ettirmek zorundaysanız, bunu dikkatle ve yavaş bir şekilde yaparak yaralanmayı ve ıstırabı artırmaktan kaçınınız.
Herhangi bir kırığın genel tedavi kuralları şunlardır:
•Solumada güçlük, ağır kanama ve bilinç kaybı, kırığın kendisinden önce ilgilenilmesi gereken durumlardır.
•Hayati tehlike olmadıkça ya da kazazede kötü hava koşullarına maruz değilse, bütün kırıkları, kazazedenin bulunduğu konumda tedavi ediniz.
DİKKAT!! Eğer zaman uygunsa, kazazedeyi güvenli bir yere taşımadan önce kırık kol ve bacağı hareketsizleştirip bağlayınız.
• Yaralı kol ve bacağı sabitleştirip bağlayınız. Dikkat: Yaralı kısmı gereksiz yere hareket ettirmeyiniz.
•Hastaneye hemen kaldırılacaksa yaralı kısmı elinizle acıtmadan tutunuz. Kazazedeyi en çok rahat edebileceği konuma getirerek yuvarlanmış battaniye gibi şeylerle destekleyiniz.
•Eğer hastaneye kaldırma 30 dakikaçlan fazla gecikecek fakat yolculuk kısa ve sarsıntısız olacaksa, yaralı kısmı tampon ve sargılarla vücudun bir sağlam yerine tutturarak hareketsiz hale getiriniz.
DİKKAT!! Sargılar, hareketi engelleyecek sıklıkta olmalıdır, ancak dolaşımı zorlaştıracak kadar ya da ağrı verecek kadar da sıkı olmamalıdır.
•Rahatsızlığı ve şişmeyi azaltmak için yaralı kısmı hareketsizleştirdikten sonra yükseğe kaldırınız.
•Eğer hastaneye yolculuk uzun sürecek (30 dakikadan fazla) ve hasta rahatsız olacaksa fazladan sargı ve atele gerek olabilir.
•Şoku azaltmak için antişok tedavisi uygulayınız.
DİKKAT..!! Kırılan kol ve bacak öyle deforme olabilir ki, kemiği biraz hizaya getirmeden bantlamaya imkan olmayabilir. Bu durumda, mümkün olduğu kadar az ağrı vererek kemiğin uçlarını hasta izin verdiği imkanda birleştirerek kolu ya da bacağı düzeltiniz.