« Jeoloji
Çeşitli tipte jet motorları vardır. İlk geliştirilen jet motoru turbojet motorudur. Diger jet motorları gibi. turbojetler de havayı alıp verirler. Hava, motorun önündeki kompresör denilen bir kısım tarafından emilir. Kompresörde, pervaneye benzeyen ve havayı geriye doğru iten, dönen kanatlı çarklar vardır. Her dönüşten sonra, dönen havanın geriye doğru çıkması için, bir duraklama olur.
Kompresör, diger uçaklardaki pervanelerin yaptığı gibi uçağı ileri doğru götürmez. Havayı, küçük hacimli bir yer olan yanma odasına basınçla gönderir. Kompresör olmazsa, havada, motorun iyi çalışmasına yetecek oksijen olmaz. Oksijen jet yakıtının yanması için gereklidir.
Yanma odasına memelerden belirli bir miktarda yakıt püskürtülür. Parafinin özel bir türevi olan jet yakıtı, elektrikli bir sistemle ateşlenir. Yakıtın vanmasıvla, yanma odasındaki gazın sıcaklığı 1100°C’ye kadar yükselir. Isınan gaz genleşir. Yeniden kompresöre dönemez; oradan gelen basınçlı hava buna engelolur. Sıcak gazın çıkabileceği tek yol, uçağın kuyruğuna doğru giden çıkış borusudur. Gazın çıkış hızı belirli bir değere ulaşınca, motor ileri harekete başlar.
Bu ileri hareket nasıloluşmaktadır? Tekerlekli patenlerüzerinde durduğunuzu ve agır bir valiz taşıdığınızı düşünün. Valizi ileri doğru hızla fırlatırsanız, siz de ters yönde gidersiniz. Valizi ileri doğru atarsanız, geriye doğru gidersiniz.Bu olay, ilk olarak Ingiliz fizikçisi lsaac Newton tarafından XVII. yüzyılda tanımlanan üçüncü hareket yasasına bir örnektir. Bu yasaya göre yapılan her etkiye eşit değerde ve karşıt yönde bir tepki doğar. Bu örnekte etki, valizin fırlatılmasıdır. Tepki ise, sizi geriye doğru iten kuvvettir. Bu yasaya başka bir örnek de ateş eden tüfeğin geri tepmesidir.
Roketler (füzeler) de buna benzer ilkelere göre atılırlar. Aradaki fark, reketlerin havayla ilgisi olmamasıdır. Bunlarda da yakıtı yakmak için oksijen gereklidir. Fakat oksijen i havadan almazlar. Bazı uzay reketlerinin depolarında sıvı oksijen vardır. Savaş füzelerinin içindeki tozda, hava olmadan yanabilecek kadar oksijen bulunur.Jet uçakları oksijenlerini yanlarında taşımadıkları için, oksijenin bulunmadığı uzavda uçamazlar. Jet motorundan çıkan sıcak gaz turbojet adı verilen bir türbinden geçer. Turbojet gazın akışıyla dönen kanatlı bir mildir. Türbin. motorun ortasından geçen uzun bir şaftırı (milin) arka tarafındadır. Kompresör kanatları ise, türbin şaftının ön ucuna bağlanmıştır. Böylece, türbin. yakıtın yanmasıvla açığa çıkan enerjinin küçük bir kısmını alarak döner ve kompresör kanatlarını da döndürür.
Savaş uçaklarında ek yanma odaları vardır. Bunlar, çıkış borusunda yapılan genişlemelerdir. Buralarda, geçen sıcak gaza daha fazla yakıt üflenir ve yakılır. Bu yanma, uçağa ek bir itici güç kazandırır. Fakat ek yanma odaları çok yakıt harcarlar.
Başka tür bir jet motorunda kompresör ve türbin yoktur. Buna ramjet denir ve ancak çok yüksek hızla uçabilir. ileriye doğru hareketi, karşıdan gelen havayı içeri iter. Havayı alma ağzı, basıncını arttıracak şekilde yapılmıştır, Yakıt bu alınan havaya püskürtülür ve yakılır; çıkan gazlar turbojette olduğu gibi, kuyruktan dışarı atılır. Ramjet motorları, yerden havaya atılan Bomare güdümlü mermilerinde kullanılmıştır. Mermi önce, roketlerle yüksek hıza ulaştırılır, sonra ramjet motoru çalışmaya başlar.
Ramjet ve turbojet motorlarına gerçek jet motorları denir. Çünkü.uçağın ileriye doğru gitmesi, sıcak gazların çıkışına karşı doğan bir tepki kuvvetle olmaktadır.ileriye doğru itkiyi değişik bir şekilde elde etme olarıağı da vardır. Bu da, pervaneleri döndürmektir.
Turboprop denilen bu tip motorlarda türbin şaftı yalnız kompresör kanatIarına değil, aynı zamanda uçağın ön tarafındaki pervanelere de bağlanmıştır. Çeşitli vites dişlileri. pervanelerin, kompresör kanatlarına göre daha yavaş dönmesini ayarlar.
Pervanelerin çalışma şekli, eski pervaneli uçaklarınkine benzer. Pervane kanatları da minyatür uçak kanatlarına benzer. Havayı keserek, pervanenin ön tarafında hava basıncının daha düşük olmasını sağlarlar ve böylece, uçağın arkasındaki hava basıncı daha fazla olduğundan, uçak ileriye
doğru itilir. Gazların çıkışı uçağın ilerlemesine yardımcı olamaz. Çünkü türbinden geçtikten sonra hızları iyice azalmıştır. Fakat çok yükseklerde uçarken, bunlar da uçuşa yardımcı olurlar.
Bilinen pervaneli uçaklarda. pervane, otomobil motorlarına benzer şekilde, pistonların ileri-geri hareketiyle döner. Pistonların hareketi de, yakıtın yakılmasıyla olan gerileşmeden yararlanarak sağlanır.
Turboproplar, aynı ağırlıktaki pistonlu ve pervaneli uçaklara göre hem daha güçlüdürler. hem de daha hızlı gidiş sağlarlar. Turbojetlere göre yakıt harcamaları da daha azdır.
Turbotan motorlar: Birçok uçakta fanjet adı da verilen turbofan motorlar kullanılmaktadır. Bunlar, pervaneleri motorun içinde olan turboproplar gibidir. Bu pervaneye fan denir; normal pervaneye göre daha fazla sayıda kanadı vardır. Bir miktar hava, turbojet motorlarda olduğu gibi, kompresörden geçerek motora gelir. Fakat daha fazla hava ise, yanma odası çevresinde dolaşır ve sonra gaz çıkış borusundan veya başka bir borudan dışarı atılır. Dönen bu soğuk hava, pervaneli uçaklara benzer şekilde, uçağa bir ileri hareket sağlar. Fakat asıl ileri hareket, sıcak gazların çıkışına tepki olarak doğar. Turbofan, turbojetle turboprop türlerinin bir karışımıdır.
Turbofanlar, turbojetlere göre daha büyük ağırlıkları daha güçlü olarak taşırlar; fakat hızları daha azdır. Dev jumbo jetleri n motoru da bu şekildedir. Turbofan motorların sesten hızlı (supersonik) uçakların yapımında da kullanılması için çalrşılmaktadır.
Çeşitli amaçlar için çeşitli jet motorları vardır. Dikine kalkış ve iniş yapabilen Vtol jetler önemli bir türdür. Bu jetler çıkış gazları dönen memelerden geçen turbojete veya turbofana benzerler. Kalkışte memelerin bulunduğu nokta aşağı doğrudur ve uçak dikine havalanabilir. Sonra memeler gazlar geriye doğru çıkacak ve uçak ileri doğru gidecek şekilde çevrilir. Uçak dikine iniş de yapabilir. Vtol uçakları, hava alanlarında uzun pistler yaprlamıyan engebeli bölgeler için çok kullanışlıdır.
Normal jet uçakları, dönen meme sistemini, yere inince çabuk durabilmek için kullanırlar. Çıkış memeleri gazlar öne.doğru çıkacak ve uçağa geriye doğru hareket, yani durdurucu kuvvet etkisi yapacak biçimde çevrilir. Bu, uçağın frenlenmesini sağlar.
Jet motorları karada ve denizdeki araçlarda da kullanılır. Gemilerde, turboprop uçaklarda olduğu gibi, jet motorları, pervaneleri döndürür. Turbojetler de hava yastıklı (hoverkraft) araçlarda kullanılır ve saatte 100 km. hız yaparlar.
Utah’da CA.B.D.) Bonneville tuz alanlarında saatte 1 000 km. hızla giden bir araçta türbojetkullanılmıştır. Tekerlekler, aracı ilerletmek için yerde değil, havada döner. Bir çeşit jet otomobilinde ise motorun gücüyle dönen tekerlekler normal yollarda gidişi sağlar. Bu çeşit otomobiller henüz denenmektedir. Önemli güçlüklerden biri, hızın istendiği zaman, kısa sürede değiştirilememesidir.
Jet motorlarının gelişimi: Bilinenilkjetbir oyuncak gibiydi. Yunanlı matematikçi Hero tarafından yapılmıştı. Hero, içinde biraz su bulunan boş bir küreyi ateşte ısıtmıştı. Oluşan buhar, iki delikten dışarı çıkmış ve kürevi döndürecek kuvveti sağlamıştı.
ilk pistonlu motorlu jet uçağı 1903′de yapılmıştır. Bir uçağı .çalıştırabilecek jet motoru ise 1930′da ingiliz mühendis Frank Whittle tarafından yapılmıştır. Fakat ikinci Dünya Savaşının sürmekte olduğu 1941 yılına kadar Whittle’in motoru uçaklarda kullanılmamıştır.
ingilizlerin çalışmasını Almanlarınki izlemiştir. Hans von Ohain tarafından geliştirilen bir motor. 1939′da denenmiştir. Savaşın sonuna doğru, Aimarıva’da jet savaş uçakları yapılmıştır.
pilotsuz V-1 uçaklarında kullanılmıştır. V-1′ler patlayıcı bir füze başlığı taşıyorlardı. Bunların pulsejet denilen ramjet tipinde motorları vardı. Öndeki kapaklardan içeri bir miktar hava giriyordu. Hava. bir patlamayla yanıyor ve uçağa bir hamle sağlıyordu. Sonra vana daha çok açılıyor ve daha çok hava giriyordu. V-1′lerin kanatları vardı. Fakat bir kere atıldıktan sonra, gidecekleri yol kontrol edilemiyordu. V-1 yakıtı bitene kadar uçuyor, sonra yere iniyordu. Hedefe tam olarak yöneltilemediğinden, Almanlar bunları Londra yönünde fırlatıyorlardı.
ingilizlerin yaptığı ve meteor denilen uçaklar sonra jet motorlu uçaklar çok büyük lar yapabilir duruma gelmiştir. Jet motorlu, s ten hızlı giden uçaklar yapılmıştır. Günümüz saatte 3 200 km.’den daha hızlı giden uçak vardır.
Jet motorlu yolcu uçakları ilk olarak 1952′de giltere’de yapılan Comet adlı uçaklarla serv girmiştir. Günümüzde jet motorlu uçaklar hem ülke içi hem uluslararası ulaşım için kullanıımı tadır.
1950′den sonra artan hava trafiği, şehirlerin ha alanları çevresini etkilerneve başlamıştır. Bu yü
. den hava alanlarına gece inip kalkan uçak sayı nın sınırlandirılması yoluna gidilmiştir. Mühe disler, daha güçlü ve hızlı giden, fakat. az ses karan jet uçakları yapmaya çalışmaktadırlar.