Buğday çok önemli bir besindir. Öğütülerek un durumuna getirilebilir. Ekmek yapımında kullanılır. Buğdaydan yapılan ekmek yeryüzünde yaşayan milyonlarca insanın başlıca yiyeceğidir. Buğday, tahıl adı verilen bitkilerden biridir. Pirinç. yulaf, mısır ve arpa öteki tahıl türleridir. Tahıllar bitkilerin buğdaygiller familyasına girer ve tohumları ya da taneleri için ekilirler. Tanelerin bir bölümü ertesi yıl ekilmek üzere tohumluk olarak saklanır. Ama çoğu da yiyecek olarak kullanılır. Insanlar yedi bin yılı aşkın bir süreden beri tahıl yetiştirmektedirler. Birçok bilim adamının görüşüne göre, uygarlık ancak insanların ilk kez tahıl ürünleri yetiştirmek için belli bir yere verleşrnele riyle başlamıştır. Daha önce insanlar avcılıkla geçinmişler. yabanıl hayvanları avlavarak, yine yabani bitkilerin meyve ve tohumlarını yiyerek oradan oraya göç etmişlerdir.
insanlar ekin ekmeye önce Irak’ta başlamışlardır. Önce toprağı hazırlamışlar, sonra tohumları ekmişler. birkaç ay sonra da ürünü kaldırmışlardır. Artık yiyecek aramak amacıyle dolaşmak gereği kalmadığı için ekinlerini yetiştirmek üzere topluluklar oluşturarak belli yerlere verleşrnişlerdir. Zaman geçtikçe bu ilk tahıl yetiştiricileri, bazı bitkilerin ötekilerinden daha iyi tane verdiğini görmüşlerdir. Böylece bu bitkilerin tohumlarını ertesi yıl ekilmek üzere ayıklamışlardır. Ondan sonraki ekimde bitkiler daha iyi tane vermişlerdir. Bilim adamları bu olaya “ayıklanma yoluyla ürerne” adını verirler. Ayıklanma yoluyle üremenin bir sonucu olarak, ekilen tahıllar başlangıçtaki yabanıl tiplerinden giderek başkalaşmışlardır. Bugün ekmek yapımında kullanılan buğday herhangi bir yabani buğday çeşidinden oldukça farklıdır. Bilim adamları günümüzde kullanılan buğdayın aslının hangi tür bitki olduğu konusunda kesin bilgiye sahip değildirler.
Buğday bitkisinin boyu yaklaşık olarak bir metreyi bulabilir. Her buğday bitkisinin birçok sapı vardır. Yeni bitmiş bir buğday bitkisinde ota benzer birkaç dar yaprak bulunur. Yapraklar buğday olgun laşmadan önce solarlar. Buğday çiçekleri başaklarda toplanmıştır. Her sapın tepesinde bir başak vardır. Atların çoğunda olduğu gibi buğday çiçekleri de küçük ve mat renklidir. Tohumlar çiçekler döllendikten sonra oluşurlar. Döllenme işleminde erkek hücre dişi hücreyle bir.leşir. Döllenme, yeni bir bitkinin başlangıcı olan oğulcuğu oluşturur. Oğulcuk tohumun içinde büyür. Her buğday başağı üzerinde sık dizilmiş buğday taneleri oluşur.
Besin deposu: Buğday tanesinin üstünde kepek elde edilen bir katman vardır. Bu katman genellikle kırmızımsı kahverengidir. Bu katmanın altında tanenin büyük bir bölümünü kaplayan besin deposu yani besidokusu yer alır. Besidokusu oğulcuğa yiyecek sağlar. Besidokusunda nişastayla.dolu hücreler vardır. Nişasta, karbonhidrat denilen maddelerden biridir. Karbonhidratlar yaşayan organizmalara enerji sağlarlar.
Buğdayın besidokusunda aynı zamanda protein de vardır. Proteinler bitkiletle hayvanların vücutlarının oluşmasında önem taşırlar. Buğday tanesindeki proteine glüten denir. Buğdavı ekmek yapımına uygun kılan madde glüterıdir. Buğday unu suyla karıldığında esnek, yapışkan bir hamur elde edilir. Undaki glüten, hamuru esnekleştirir. Glüten, çekilip uzatılabilecek yapıda olduğu için hamur kabarabilir. böylece ekmeğin hafif olması sağlanır.
Oğulcuk buğdaytanesinin dibinde, kepek elde edilen katmanın hemen altında yer alır. Buğday hem karbonhidrat, hem protein içerdiği için önemli bir besindir. Aynı zamanda kalsiyum ve demir gibi mineralleri de içerir. Buğdaydaki kepek elde edilen katman ile oğulcukta B1 vitamini (tiyamin) ve birkaç önemli vitamin vardır. Vitaminler sağlıklı olabilmek için yiyeceklerle birlikte alınması gereken maddelerdir. Vücut her gün az ölçüde vitamine gereksinme duyar.
Buğday tanelerinden un elde etmek için tanelerin eziletek öğütülmeleri gerekir. Tanenin yalnız besin dokusu beyaz un yapımında kullanılır. Öğütülmeden önce oğulcuk ile kepek elde edilen katman taneden ayrılır. Ama bunlar tanenin önemli vitaminieri içeren bölümleridir. Bu yüzden buğdayın besleyicilik değerinin tümünü vermek için beyaz una vitaminler katılır. Esmer ekmek vapımında kullanılan unda buğdayın oğulcuğu ile kepeği vardır. Böyle unlara kepekli un denir. Bu unda ayrıca eklenmiş vitamin bulunmaz. Bazı buğday türlerinin tanelerinde ötekilerinden daha fazla protein vardır. Proteini yüksek olan buğdaya sert buğday denir. Sert buğdayekmek yapımı için en elverişli buğdaydır. En hafif ekmek bu buğdaydan yapılır. Çok sert ve proteini yüksek buğdaylar irmik yapımında kullanılır. Makarna, erişte ve şehrive gibi hamurlu yiyecekler irmikten yapılır.
Buğday yetiştirilen bölgeler: Dünyanın her yanında buğday vetiştirilir. Ama en çok yazların ılık, kışların serin geçtiği ılıman iklimli bölgelerde yetişir. Buğday yetiştirilen en geniş alanlar bir zamanlar otlak olan bölgelerdir. Türkiye’de en çok buğday yetiştirilen bölge özellikle iç Anadolu bölgesidir. A.B.D. topraklarının ortasındaki düzlüklerde büyük ölçüde buğday üretimi yapılır. Buğdayın birçok çeşidi vardır. Başlıca iki çeşidi kış buğdayı ile yaz buğdayıdır. Kış buğdayı sonbaharda ekilir. Yaz mevsiminden sonra toprak halil ılıktır, taneler iyice köksalabilir yapa çimlenir. Kış buğdayı kışın güç büyür ama, ilkbaharın başlamasıyle büyümesi artar. Yaz ortasında da biçilmeye hazır duruma gelir. Yaz buğdayı ilkbaharda, kışın son derecede Soğuk geçtiği yerlerde ekilir ve yaz sonunda da biçilir.
